Ο εμβολιασμός αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις πρόληψης στην ιστορία της ιατρικής. Χάρη στα εμβόλια, σοβαρές λοιμώξεις έχουν περιοριστεί σημαντικά, ενώ ορισμένες έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από πολλές περιοχές του κόσμου.
Παρόλα αυτά, είναι φυσιολογικό αρκετοί άνθρωποι να έχουν απορίες ή ανησυχίες σχετικά με την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα και τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες ενός εμβολίου.
Η σωστή ενημέρωση δεν βασίζεται στον φόβο ούτε στην πίεση. Βασίζεται σε αξιόπιστα επιστημονικά δεδομένα, στην εξατομικευμένη αξιολόγηση και στην ανοιχτή συζήτηση με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό.
Γιατί ορισμένοι άνθρωποι διστάζουν να εμβολιαστούν;
Δεν αντιμετωπίζουν όλοι οι άνθρωποι τον εμβολιασμό με τον ίδιο τρόπο.
Κάποιοι ακολουθούν χωρίς ιδιαίτερο προβληματισμό τις συστάσεις του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών. Άλλοι επιθυμούν πρώτα να ενημερωθούν για τα οφέλη και τους πιθανούς κινδύνους, ενώ ορισμένοι διατηρούν έντονες επιφυλάξεις.
Η διστακτικότητα απέναντι στα εμβόλια μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, όπως:
- Ο φόβος για πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες
- Η αμφιβολία για την αποτελεσματικότητα ενός εμβολίου
- Η παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
- Η έλλειψη ενημέρωσης για τις επιπλοκές της ίδιας της νόσου
- Μια προηγούμενη αρνητική εμπειρία
- Η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς ή στις φαρμακευτικές εταιρείες
- Προσωπικές, πολιτισμικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις
- Η πεποίθηση ότι μια νόσος δεν είναι πλέον επικίνδυνη
Οι απορίες αυτές δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται με ειρωνεία ή απόρριψη. Αντίθετα, χρειάζονται σαφείς απαντήσεις και εξατομικευμένη ενημέρωση από επαγγελματία υγείας.
Είναι τα εμβόλια απολύτως ασφαλή;
Κανένα φάρμακο και καμία ιατρική πράξη δεν είναι εντελώς απαλλαγμένα από πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.
Τα εμβόλια, όμως, ελέγχονται πριν εγκριθούν και συνεχίζουν να παρακολουθούνται μετά την κυκλοφορία τους. Η παρακολούθηση αυτή επιτρέπει τον εντοπισμό ακόμη και πολύ σπάνιων προβλημάτων που μπορεί να εμφανιστούν όταν ένα εμβόλιο χορηγηθεί σε πολύ μεγάλο αριθμό ανθρώπων.
Οι συχνότερες αντιδράσεις μετά τον εμβολιασμό είναι συνήθως ήπιες και προσωρινές, όπως:
- Πόνος, κοκκινίλα ή πρήξιμο στο σημείο της ένεσης
- Κόπωση
- Πονοκέφαλος
- Μυϊκοί πόνοι
- Χαμηλός πυρετός
- Κακουχία για μία ή δύο ημέρες
Οι σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι πολύ πιο σπάνιες. Για κάθε εμβόλιο αξιολογείται συνεχώς η σχέση ανάμεσα στο όφελος που προσφέρει και στον πιθανό κίνδυνο.
Τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό;
Όχι. Τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία δεν δείχνουν ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό.
Ο συγκεκριμένος φόβος ξεκίνησε κυρίως από μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 1998 και υποστήριζε πιθανή σύνδεση μεταξύ του εμβολίου ιλαράς, παρωτίτιδας και ερυθράς, γνωστού ως MMR, και του αυτισμού.
Η μελέτη αποσύρθηκε αργότερα, καθώς διαπιστώθηκαν σοβαρά προβλήματα στη μεθοδολογία και στην αξιοπιστία της.
Από τότε έχουν πραγματοποιηθεί πολλές μεγάλες μελέτες σε διαφορετικές χώρες και πληθυσμούς, χωρίς να προκύψει αιτιώδης σχέση ανάμεσα στο MMR ή σε άλλα παιδικά εμβόλια και στον αυτισμό.
Παρόλα αυτά, ο μύθος εξακολουθεί να αναπαράγεται, κυρίως μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Περιέχουν τα εμβόλια υδράργυρο;
Ορισμένα εμβόλια στο παρελθόν περιείχαν θειομερσάλη ως συντηρητικό, κυρίως σε φιαλίδια που προορίζονταν για περισσότερες από μία δόσεις.
Η θειομερσάλη περιέχει αιθυλυδράργυρο, ο οποίος δεν είναι το ίδιο με τον μεθυλυδράργυρο που μπορεί να συσσωρευτεί στον οργανισμό μέσω ορισμένων τροφίμων και να προκαλέσει τοξικότητα σε υψηλά επίπεδα έκθεσης.
Η θειομερσάλη έχει αφαιρεθεί ή περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό από τα περισσότερα παιδικά εμβόλια. Μπορεί να εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σε ορισμένα φιαλίδια πολλαπλών δόσεων, ανάλογα με τη χώρα και το συγκεκριμένο προϊόν.
Οι μεγάλες επιστημονικές μελέτες δεν έχουν δείξει ότι η θειομερσάλη στα εμβόλια προκαλεί αυτισμό.
Για να γνωρίζετε τι ακριβώς περιέχει ένα συγκεκριμένο εμβόλιο, μπορείτε να συμβουλευτείτε το φύλλο οδηγιών χρήσης ή να ρωτήσετε τον γιατρό και τον φαρμακοποιό σας.
Μπορεί ένα εμβόλιο να προκαλέσει τη νόσο από την οποία προστατεύει;
Τα περισσότερα εμβόλια δεν περιέχουν ζωντανό μικροοργανισμό ικανό να προκαλέσει τη νόσο.
Ορισμένα εμβόλια περιέχουν αδρανοποιημένα τμήματα του μικροοργανισμού, πρωτεΐνες ή γενετικές οδηγίες που επιτρέπουν στο ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίσει τον στόχο.
Υπάρχουν επίσης εμβόλια με εξασθενημένους ζωντανούς μικροοργανισμούς. Αυτά μπορούν σπάνια να προκαλέσουν ήπια συμπτώματα που μοιάζουν με τη νόσο, αλλά δεν προκαλούν συνήθως την πλήρη φυσική λοίμωξη σε υγιή άτομα.
Τα συγκεκριμένα εμβόλια μπορεί να μην είναι κατάλληλα για άτομα με σοβαρή ανοσοκαταστολή ή για ορισμένες εγκύους. Γι’ αυτό απαιτείται πάντοτε έλεγχος του ιατρικού ιστορικού πριν από τη χορήγηση.
Γιατί χρειάζονται εμβόλια για ασθένειες που δεν βλέπουμε πλέον συχνά;
Ένα από τα παράδοξα της επιτυχίας των εμβολίων είναι ότι, καθώς οι σοβαρές λοιμώξεις περιορίζονται, ξεχνάμε πόσο επικίνδυνες ήταν.
Η μειωμένη κυκλοφορία μιας νόσου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο μικροοργανισμός έχει εξαφανιστεί. Όταν μειώνεται σημαντικά η εμβολιαστική κάλυψη, ασθένειες όπως η ιλαρά και ο κοκκύτης μπορούν να επιστρέψουν και να προκαλέσουν νέες εξάρσεις.
Τα εμβόλια δεν προστατεύουν μόνο το άτομο που εμβολιάζεται. Όταν μεγάλο μέρος του πληθυσμού διαθέτει ανοσία, περιορίζεται η μετάδοση και προστατεύονται έμμεσα άνθρωποι που δεν μπορούν να εμβολιαστούν ή δεν αναπτύσσουν επαρκή ανοσολογική απόκριση.
Γιατί χρειάζονται αναμνηστικές δόσεις;
Η ανοσία που προσφέρει ένα εμβόλιο δεν διαρκεί πάντοτε για όλη τη ζωή.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η προστασία εξασθενεί με τον χρόνο. Σε άλλες, ο μικροοργανισμός μεταβάλλεται, όπως συμβαίνει με τους ιούς της γρίπης.
Οι αναμνηστικές δόσεις επαναφέρουν ή ενισχύουν την ανοσολογική απόκριση. Το πότε χρειάζονται εξαρτάται από:
- Το συγκεκριμένο εμβόλιο
- Την ηλικία
- Το ιατρικό ιστορικό
- Την κατάσταση του ανοσοποιητικού συστήματος
- Την εγκυμοσύνη
- Το επάγγελμα
- Τα ταξίδια
- Τον κίνδυνο έκθεσης σε συγκεκριμένο νόσημα
Μπορούν να γίνουν πολλά εμβόλια μαζί;
Σε πολλές περιπτώσεις, διαφορετικά εμβόλια μπορούν να χορηγηθούν κατά την ίδια επίσκεψη, σε διαφορετικά σημεία του σώματος.
Η συγχορήγηση έχει μελετηθεί και χρησιμοποιείται ευρέως, καθώς βοηθά στην έγκαιρη ολοκλήρωση του εμβολιαστικού προγράμματος χωρίς να απαιτούνται πολλές ξεχωριστές επισκέψεις.
Δεν σημαίνει ότι «υπερφορτώνεται» το ανοσοποιητικό σύστημα. Καθημερινά ο οργανισμός εκτίθεται σε πολύ μεγαλύτερο αριθμό μικροβίων και αντιγόνων από εκείνα που περιέχονται στα εμβόλια.
Ο γιατρός ή ο φαρμακοποιός μπορεί να σας ενημερώσει ποια εμβόλια μπορούν να γίνουν ταυτόχρονα και πότε χρειάζεται να μεσολαβήσει συγκεκριμένο διάστημα.
Πρέπει να εμβολιαστώ εάν έχω κάποια πάθηση ή λαμβάνω φάρμακα;
Οι περισσότεροι άνθρωποι με χρόνιες παθήσεις όχι μόνο μπορούν να εμβολιαστούν, αλλά συχνά ανήκουν στις ομάδες που χρειάζονται περισσότερο την προστασία ενός εμβολίου.
Η σωστή επιλογή εξαρτάται από την πάθηση, τη θεραπεία και το είδος του εμβολίου.
Ενημερώστε τον επαγγελματία υγείας εάν:
- Είχατε σοβαρή αλλεργική αντίδραση σε προηγούμενο εμβόλιο
- Έχετε σοβαρή αλλεργία σε κάποιο συστατικό
- Είστε έγκυος ή σχεδιάζετε εγκυμοσύνη
- Έχετε ανοσοκαταστολή
- Λαμβάνετε κορτικοστεροειδή, βιολογικούς παράγοντες ή άλλη ανοσοκατασταλτική αγωγή
- Έχετε υποβληθεί σε μεταμόσχευση
- Λαμβάνετε αντικαρκινική θεραπεία
- Είχατε πρόσφατα υψηλό πυρετό ή σοβαρή οξεία λοίμωξη
Ένα απλό κρυολόγημα χωρίς υψηλό πυρετό συνήθως δεν αποτελεί λόγο αναβολής, αλλά η τελική απόφαση πρέπει να λαμβάνεται από επαγγελματία υγείας.
Πώς μπορώ να ελέγξω εάν μια πληροφορία για τα εμβόλια είναι αξιόπιστη;
Πριν εμπιστευτείτε ή κοινοποιήσετε μια πληροφορία, αναρωτηθείτε:
- Προέρχεται από επίσημο οργανισμό υγείας ή επιστημονική εταιρεία;
- Αναφέρεται σε μία μόνο μεμονωμένη μελέτη ή στο σύνολο των δεδομένων;
- Παραθέτει πραγματικές επιστημονικές πηγές;
- Χρησιμοποιεί υπερβολικό, τρομακτικό ή συνωμοσιολογικό ύφος;
- Υπόσχεται ότι αποκαλύπτει κάτι που «όλοι οι γιατροί κρύβουν»;
- Συγχέει το γεγονός ότι κάτι συνέβη μετά τον εμβολιασμό με την απόδειξη ότι προκλήθηκε από το εμβόλιο;
Το ότι ένα σύμπτωμα εμφανίζεται μετά από έναν εμβολιασμό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι προκλήθηκε από αυτόν. Για να διαπιστωθεί αιτιώδης σχέση χρειάζεται συστηματική επιστημονική αξιολόγηση.
Συζητήστε τις απορίες σας χωρίς φόβο
Η απόφαση για έναν εμβολιασμό πρέπει να λαμβάνεται με βάση την ηλικία, το ιστορικό, τους παράγοντες κινδύνου και τις ισχύουσες επίσημες συστάσεις.
Δεν υπάρχει μία απάντηση που να ταιριάζει με τον ίδιο τρόπο σε κάθε άνθρωπο και σε κάθε εμβόλιο.
Μιλήστε ανοιχτά με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σας για όσα σας προβληματίζουν. Ζητήστε να σας εξηγήσουν:
- Ποιο νόσημα προλαμβάνει το εμβόλιο
- Πόσο σοβαρή μπορεί να είναι η νόσος
- Ποια είναι τα αναμενόμενα οφέλη
- Ποιες είναι οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες
- Ποιοι είναι οι σπάνιοι κίνδυνοι
- Εάν υπάρχει κάποια αντένδειξη ειδικά για εσάς
- Πότε χρειάζεται η επόμενη δόση
Η ενημερωμένη επιλογή δεν προκύπτει από την αντιπαράθεση, αλλά από μια σχέση εμπιστοσύνης και από τη δυνατότητα να συζητάμε τις ανησυχίες μας με ανθρώπους που διαθέτουν την κατάλληλη επιστημονική γνώση.
Από τον ΝΙΚΟΛΑΟ ΜΑΝΕΤΑ, Φαρμακοποιό, MSc – International Health Management
