Η αντιβίωση θεραπεύει τη λοίμωξη, αλλά επηρεάζει και τα «καλά» βακτήρια του εντέρου, με αποτέλεσμα το παιδί να εμφανίζει μαλακά κόπρανα, φούσκωμα ή χαμένη όρεξη.
Στο φαρμακείο η ερώτηση επαναλαμβάνεται καθημερινά, ειδικά την εποχή των ιώσεων και των ωτίτιδων: «Να του δώσω και κάτι για το στομάχι;», “Χρειάζεται να δώσω προβιοτικά όσο παίρνει αντιβίωση”. Ως φαρμακοποιός και ως μαμά ξέρω ότι η απάντηση δεν είναι ένα προϊόν στο ράφι. Είναι σημαντικό να προσεγγίσουμε το θέμα της ισορροπίας μικροβιώματος ολιστικά.
Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά: τι είναι το μικροβίωμα, τι αντέχει (και τι όχι), η επιστημονική τεκμηρίωση για τα προβιοτικά, ποιες διατροφικές συνήθειες βοηθούν και πώς να διαλέξεις μορφή προβιοτικού (κάψουλες, σκόνη, σταγόνες, ζελεδάκια) ανάλογα με την ηλικία.
Τι είναι το μικροβίωμα και γιατί είναι σημαντικό
Το μικροβίωμα είναι η κοινότητα των τρισεκατομμυρίων μικροοργανισμών (βακτήρια, ιοί, μύκητες) που ζουν στο έντερο και συνεργάζονται με τον οργανισμό του παιδιού, από τη γέννηση και κυρίως στα πρώτα χρόνια της ζωής.
Οι βασικές του λειτουργίες είναι οι εξής:
- Πέψη: ζυμώνει τις φυτικές ίνες που δεν χωνεύονται και παράγει λιπαρά οξέα βραχείας αλύσου, την «τροφή» των κυττάρων του εντέρου.
- Άμυνα: καταλαμβάνει χώρο και θρεπτικά συστατικά, ώστε να δυσκολεύονται τα παθογόνα να εγκατασταθούν.
- Ανοσία: «εκπαιδεύει» το ανοσοποιητικό, του οποίου ένα μεγάλο μέρος βρίσκεται στο έντερο.
- Υγεία του δέρματος: Συμβάλλει στη μείωση της σοβαρότητας και της εμφάνισης εκζέματος στα παιδιά, βελτιώνοντας την υγεία του εντέρου και ρυθμίζοντας το ανοσοποιητικό σύστημα.
- Βιταμίνες: συμμετέχει στην παραγωγή βιταμίνης Κ και ορισμένων βιταμινών του συμπλέγματος Β.
Η ποικιλομορφία είναι το κλειδί: ένα μικροβίωμα με πολλά διαφορετικά είδη αντέχει καλύτερα στις διαταραχές. Γι’ αυτό η στρατηγική μας δεν είναι «ένα στέλεχος για όλα», αλλά ένα ισορροπημένο περιβάλλον όπου πολλά είδη μπορούν να ξαναβρούν τη θέση τους.
Τι κάνει η αντιβίωση στο μικροβίωμα
Η αντιβίωση μειώνει προσωρινά τον αριθμό και την ποικιλία των βακτηρίων του εντέρου, και η επίδραση εξαρτάται από το φάρμακο( τη δραστική ουσία), τη διάρκεια και την ηλικία του παιδιού. Στα περισσότερα υγιή παιδιά το μικροβίωμα ανακάμπτει σε εβδομάδες έως μήνες, χωρίς παρέμβαση.
Τα σημάδια που μπορεί να εμφανίσει το παιδί:
- Πεπτικά: μαλακά ή υδαρή κόπρανα, φούσκωμα, αέρια, κοιλιακό πόνο, μερικές φορές δυσκοιλιότητα.
- Όρεξη και διάθεση: λιγότερη όρεξη, κούραση, γκρίνια.
- Ρυθμός: αλλαγές στον ύπνο και στη συχνότητα των κενώσεων.
Πρακτική συμβουλή που δίνω στο πάγκο: Κρατάμε ένα μικρό ημερολόγιο με κενώσεις, πόνο, όρεξη και ενέργεια. Θα σε βοηθήσει εσένα, και τον παιδίατρο αν χρειαστεί να τον ενημερώσεις.
Μια υπενθύμιση για τον φαρμακοποιό: η σωστή πρόληψη ξεκινά πριν τη διάρροια. Η αντιβίωση δίνεται μόνο με ιατρική συνταγή, στη σωστή δόση και για όλη τη διάρκεια που ορίστηκε, και δεν διακόπτεται επειδή το παιδί έχει μαλακά κόπρανα.
Και τρεις ερωτήσεις που αξίζει να κάνει ο γονιός στον παιδίατρο πριν από κάθε νέα αντιβίωση: η λοίμωξη είναι βακτηριακή ή ιογενής; Η αντιβίωση είναι πράγματι απαραίτητη; Ποια είναι η συντομότερη αποτελεσματική διάρκεια; Η σωστή χρήση της αντιβίωσης είναι και η πρώτη προστασία του μικροβιώματος.
Τι λέει πραγματικά η επιστήμη
Tα προβιοτικά παίζουν καθοριστικό ρόλο στην συνολική υγεία και ευεξία των παιδιών, ενισχύουν το ανοσοποιητικό σύστημα και μειώνουν την πιθανότητα διάρροιας από την αντιβίωση. Ωστόσο, η διατροφή και οι τρόπος ζωής στηρίζουν το μικροβίωμα μακροπρόθεσμα.
Η αποτελεσματικότητα των προβιοτικών στην πρόληψη της αντιβιοτικο-σχετιζόμενης διάρροιας στα παιδιά υποστηρίζεται από τη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση Cochrane των Guo et al. (2019). Η ανάλυση 33 μελετών, στις οποίες συμμετείχαν 6.352 παιδιά, έδειξε χαμηλότερη συχνότητα διάρροιας στην ομάδα που έλαβε προβιοτικά σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου (8% έναντι 19%, RR 0,45, 95% ΔΕ 0,36–0,56), με μέτρια βεβαιότητα τεκμηρίωσης. Τα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι η συγχορήγηση προβιοτικών μπορεί να συμβάλει στην πρόληψη της αντιβιοτικο-σχετιζόμενης διάρροιας, με ενδείξεις μεγαλύτερου οφέλους για δόσεις τουλάχιστον 5 δισεκατομμυρίων μονάδων σχηματισμού αποικιών (CFU) ημερησίως. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από το προβιοτικό στέλεχος και τα ευρήματα αυτά δεν τεκμηριώνουν από μόνα τους την πλήρη αποκατάσταση του εντερικού μικροβιώματος μετά τη θεραπεία με αντιβιοτικά.
Μια ανασκόπηση στο περιοδικό “American Family Physician” διαπίστωσε ότι τα προβιοτικά ενδέχεται να βοηθήσουν στη θεραπεία της φλεγμονώδους νόσου του εντέρου. Μπορούν επίσης να μειώσουν τη διάρκεια της διάρροιας που προκαλείται από γαστρεντερίτιδα. Όταν χορηγούνται σε εγκύους και θηλάζουσες μητέρες, τα προβιοτικά ενδέχεται να μειώσουν την εμφάνιση εκζέματος και αλλεργιών στα βρέφη τους.
Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο “JAMA Pediatrics” διαπίστωσε ότι η χορήγηση προβιοτικών σε βρέφη κατά τους τρεις πρώτους μήνες της ζωής τους μπορεί να βοηθήσει στην πρόληψη των κολικών, της δυσκοιλιότητας και της γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης.
Tέλος, μια ερευνητική ανασκόπηση του 2015 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα προβιοτικά ήταν αποτελεσματικότερα από το εικονικό φάρμακο (placebo) στη μείωση της συχνότητας και της διάρκειας των λοιμώξεων του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος στους συμμετέχοντες στη μελέτη. Παρατηρήθηκε επίσης μείωση στη χρήση αντιβιοτικών και στις απουσίες από το σχολείο λόγω κρυολογημάτων.
Φυσικοί τρόποι στήριξης: η διατροφή, οι συνήθειες και η καθημερινότητα
Η βάση είναι το πιάτο: ποικιλία φυτικών τροφών για να τραφούν τα βακτήρια, και λίγα ζυμωμένα τρόφιμα για να προστεθούν ζωντανοί μικροοργανισμοί. Η μεσογειακή διατροφή προσφέρει τα παραπανω φυσικά.
Φυτικές ίνες και πρεβιοτικά (η τροφή των βακτηρίων)
- Όσπρια (φακές, ρεβίθια, φασόλια), βρώμη, κριθάρι, ολικής άλεσης ψωμί και ζυμαρικά.
- Μπανάνα, μήλο με τη φλούδα, μούρα, καρότο, γλυκοπατάτα, χόρτα.
- Κρεμμύδι, σκόρδο, πράσο, σπαράγγια σε μικρές ποσότητες που το παιδί δέχεται.
Η ποικιλία και η ισσορροπία στη διατροφή μετρά περισσότερο από την ποσότητα ενός μόνο τροφίμου.
Ζυμωμένα τρόφιμα (ζωντανοί μικροοργανισμοί)
- Γιαούρτι με ζωντανές καλλιέργειες, κεφίρ, τυρί cottage με ενεργές καλλιέργειες, για smoothies με φρούτα.
- Τα κλασικά στελέχη του γιαουρτιού βοηθούν στη χώνεψη της λακτόζης, όμως δεν έχουν την ίδια τεκμηρίωση με τα στελέχη των προβιοτικών, άρα δεν αντικαθιστούν το συμπλήρωμα όταν υπάρχει λόγος να δοθεί.
- Μίσο και ξινολάχανο: πολύ αλμυρά για μικρά παιδιά, οπότε μόνο σε μικρή ποσότητα και για μεγαλύτερα παιδιά.
Υγρά και διάρροια
- Νερό σε όλη τη διάρκεια της ημέρας. Αν υπάρχει υδαρής διάρροια, το πρώτο μέτρο είναι το διάλυμα ενυδάτωσης (ORS) από το φαρμακείο, όχι οι χυμοί ή τα αναψυκτικά.
- Το παιδί συνεχίζει να τρώει κανονικά μόλις μπορεί, με μικρά και συχνά γεύματα. Δεν χρειάζεται αυστηρή «δίαιτα» με ρύζι και μπανάνα.
- Αντιδιαρροϊκά φάρμακα δεν δίνονται στα παιδιά χωρίς ιατρική οδηγία.
Συνήθειες και Τρόπος Ζωής
- Κίνηση: καθημερινό παιχνίδι, περπάτημα, ποδήλατο, για την κινητικότητα του εντέρου.
- Ύπνος: σταθερή, ήρεμη ρουτίνα ύπνου, σταθερός ύπνος κατάλληλος για την ηλικία (συνήθως 9-12 ώρες για τα παιδιά σχολικής ηλικίας).
- Ηρεμία: προβλέψιμη ρουτίνα, μουσική, όριο στις οθόνες, λιγότερη οθόνη το βράδυ, γιατί έντερο και εγκέφαλος επικοινωνούν συνεχώς.
- Παιχνίδι στη φύση: πάρκο, κήπος, χώμα. Η έκθεση σε ποικίλους μικροοργανισμούς του περιβάλλοντος μπορεί να ωφελεί το μικροβίωμα, αν και η τεκμηρίωση στα παιδιά εξελίσσεται.
- Λιγότερη ζάχαρη και επεξεργασμένες τροφές: αναψυκτικά, γλυκά και snacks, συσκευασμένα μπισκότα και κράκερ τροφοδοτούν λιγότερο τα «καλά» βακτήρια. Κατά την ανάρρωση προτιμάμε το σπιτικό φαγητό.
Μια μέρα στο πιάτο (Πρόταση για παιδί σχολικής ηλικίας)
- Πρωινό: γιαούρτι με ζωντανές καλλιέργειες με topping βρώμη, μούρα, λιναρόσπορος και μια κουταλιά μέλη (ανω του 1 έτους)
- Κολατσιό: ψωμί προζυμένιο ολικής με αβοκάντο και φέτα(ξηροί καρποί μόνο ως βούτυρο ή τριμμένοι για παιδιά κάτω των 4 ετών, λόγω κινδύνου πνιγμού) και μήλο με φλούδα(καλά πλυμένο) ή μπανάνα
- Μεσημεριανό: φακές ή ρεβίθι μαγειρεμένο με ελαιόλαδο, καρότο, κρεμμύδι και μικρή σαλάτα με λάχανο και καρότο
- Απόγευμα: smoothie με κεφίρ και φρούτα.
- Βραδινό: ομελέτα με λαχανικά ή σπιτικά nuggets κοτόπουλου παναρισμένα με βρώμη και sticks λαχανικών
Το μέλι δεν δίνεται σε βρέφη κάτω του έτους, και κάθε βρέφος ή παιδί με χρόνιο νόσημα χρειάζεται συζήτηση με τον παιδίατρο πριν από αλλαγές στη διατροφή.
Προβιοτικά στο φαρμακείο: η μορφή μετρά όσο και το στέλεχος
Στο φαρμακείο τα παιδικά προβιοτικά κυκλοφορούν ως συμπληρώματα διατροφής σε τέσσερις βασικές μορφές, σταγόνες , σκόνη ( φακελάκι), κάψουλες, ζελεδάκια, μασώμενα δισκία. Η σωστή επιλογή ξεκινά από την ηλικία και την ικανότητα του παιδιού να τα λαμβάνει σωστά και μετά από το στέλεχος.
Η πρώτη γραμμή του φαρμακοποιού είναι η ετικέτα, και όχι η συσκευασία: θέλουμε να βλέπουμε το πλήρες όνομα του στελέχους (γένος, είδος και κωδικό στελέχους), τον αριθμό CFU(Μονάδες σχηματισμού αποικιών) που εγγυάται ο παραγωγός μέχρι τη λήξη (όχι τη στιγμή της παραγωγής), τις οδηγίες φύλαξης και την ηλικία χρήσης.
Πώς επιλέγω και πώς δίνω
Για διάρροια από αντιβίωση, ξεκινάμε από τα δύο στελέχη με τη μεγαλύτερη τεκμηρίωση και προσαρμόζουμε το σκεύασμα στο παιδί.
- Στέλεχος:Lactobacillus rhamnosus GG ή Saccharomyces boulardii (CNCM I-745). Αν το προϊόν έχει πολλά στελέχη, ρωτάμε ποια έχουν μελετηθεί στα παιδιά.
- Δόση:ακολουθούμε την ετικέτα του προϊόντος και τη σύσταση του παιδιάτρου. Η βιβλιογραφία χρησιμοποιεί συνήθως τουλάχιστον 5 δισεκατομμύρια CFU την ημέρα για τα βακτηριακά στελέχη και 250-500 mg την ημέρα για τον boulardii, όμως δεν αντικαθιστά τη δοσολογία του κάθε σκευάσματος.
- Χρονισμός:ξεκινά όσο γίνεται νωρίτερα μαζί με την αντιβίωση. Για τα βακτηριακά στελέχη βάζουμε απόσταση τουλάχιστον 2 ωρών από τη δόση της αντιβίωσης. Ο boulardii είναι ζύμη και είναι ανθεκτικός στα αντιβιοτικα.
- Διάρκεια:όσο διαρκεί η αντιβίωση και για λίγες ημέρες μετά, σύμφωνα με τον παιδίατρο. Δεν χρειάζονται μήνες συνεχόμενης χρήσης για αυτόν τον σκοπό.
- Φύλαξη:κάποια σκευάσματα θέλουν ψυγείο. Τα προϊόντα που έμειναν στη ζέστη του αυτοκινήτου ή του καταστήματος χάνουν ζωντανούς μικροοργανισμούς.
Πότε δεν τα δίνουμε χωρίς γιατρό:
- Παιδιά με σοβαρή ανοσοκαταστολή, κεντρικό φλεβικό καθετήρα ή βαριά νόσο.
- Πρόωρα νεογνά και βρέφη στους πρώτους μήνες, εκτός αν το συστήσει ο παιδίατρος.
- Παιδιά με αλλεργία στις πρωτεΐνες του γάλακτος: ελέγχουμε τα έκδοχα, γιατί ορισμένα σκευάσματα περιέχουν γαλακτικά συστατικά.
Τα προβιοτικά είναι συμπληρώματα διατροφής και όχι φάρμακα, και η ποιότητα ποικίλλει. Επιλέγουμε υψηλής ποιότητας συμπλήρωμα διατροφής, σχεδιασμένο για παιδιά με στελέχη που είναι ευεργετικά για την παιδική υγεία.
Σημεία σοβαρότητας
Η ήπια διάρροια ή το φούσκωμα που περνά μέσα σε λίγες ημέρες είναι συχνά αναμενόμενα. Επικοινωνούμε με τον παιδίατρο στις παρακάτω περιπτώσεις:
- Αφυδάτωση: ξηρό στόμα, χωρίς δάκρυα, ελάχιστα ούρα (π.χ. καμία ούρηση για 6-8 ώρες), βυθισμένα μάτια, υπνηλία ή ατονία.
- Αίμα ή βλέννα στα κόπρανα.
- Πυρετός που επιμένει ή εμφανίζεται ξανά, ή έντονος κοιλιακός πόνος.
- Επαναλαμβανόμενοι εμετοί που δεν επιτρέπουν να πιει υγρά.
- Υδαρής διάρροια που κρατά πάνω από λίγες ημέρες, ή ξαναρχίζει εβδομάδες μετά το τέλος της αντιβίωσης (να σκεφτούμε και λοίμωξη από Clostridioides difficile, που ο γιατρός πρέπει να αξιολογήσει).
- Απώλεια βάρους ή διαταραχή στον ύπνο, στο σχολείο και στην καθημερινότητα.
- Βρέφη κάτω των 3 μηνών με οποιαδήποτε διάρροια.
Ως φαρμακοποιοί, κάνουμε παραπομπή χωρίς καθυστέρηση όταν το κρίνουμε απαραίτητο.
Κλείνοντας, τα προβιοτικά είναι ένα εργαλείο πρόληψης της διάρροιας, και η ισορροπημένη διατροφή με ποικιλία τροφών, είναι το θεμέλιο για ένα υγιές μικροβίωμα. Δεν υπάρχει «μαγικό» συμπλήρωμα, υπάρχουν σωστές επιλογές: το σωστό στέλεχος, στη σωστή μορφή, την κατάλληλη στιγμή, με σταθερές συνήθειες γύρω του.
Αλαφάκη Μίκα, Φαρμακοποιός
